Trợ giúp pháp lý là hoạt động mang đậm tính nhân văn của Nhà nước, nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho các nhóm yếu thế trong xã hội. Trên thực tế, đối tượng cần trợ giúp pháp lý thường là những người có hoàn cảnh khó khăn, hạn chế về điều kiện kinh tế, kiến thức pháp luật và khả năng tiếp cận thông tin. Chính vì vậy, hiệu quả của công tác trợ giúp pháp lý không chỉ phụ thuộc vào chất lượng chuyên môn mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng tiếp cận của người dân đối với dịch vụ này.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng, thực tiễn đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại cách thức tổ chức và triển khai công tác trợ giúp pháp lý. Nếu vẫn duy trì phương thức tiếp cận truyền thống, chủ yếu thông qua tiếp nhận trực tiếp tại trụ sở hoặc chờ người dân tìm đến, thì phạm vi bao phủ sẽ rất hạn chế, đặc biệt trong một đô thị lớn, dân cư đông và phân tán như TP. Hồ Chí Minh. Chuyển đổi số, vì vậy, trở thành công cụ quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý cho người dân.

Thực tế cho thấy, nhiều người thuộc diện được trợ giúp pháp lý không chủ động tìm đến cơ quan trợ giúp do thiếu thông tin, tâm lý e ngại hoặc không biết mình có quyền được hỗ trợ. Trong khi đó, môi trường số lại là nơi người dân ngày càng quen thuộc để tìm kiếm thông tin, đặt câu hỏi và bày tỏ nhu cầu. Việc đưa thông tin về trợ giúp pháp lý lên các nền tảng số, trình bày rõ ràng, dễ hiểu, giúp người dân sớm nhận diện quyền lợi của mình và chủ động tiếp cận dịch vụ hỗ trợ khi cần thiết.

Chuyển đổi số trong công tác trợ giúp pháp lý không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn mở ra khả năng đổi mới phương thức hỗ trợ. Các hình thức tư vấn trực tuyến, tiếp nhận yêu cầu qua môi trường số, giải đáp pháp lý từ xa giúp rút ngắn khoảng cách địa lý, tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại cho người dân, đặc biệt là người già, người khuyết tật, người lao động thu nhập thấp. Thực tiễn triển khai cho thấy, khi rào cản tiếp cận được giảm bớt, nhu cầu trợ giúp pháp lý được bộc lộ rõ hơn và kịp thời hơn.

Một lợi thế khác của chuyển đổi số là khả năng chuẩn hóa và lưu trữ thông tin phục vụ công tác trợ giúp pháp lý. Việc ghi nhận, phân loại các vụ việc, lĩnh vực pháp lý mà người dân thường gặp vướng mắc giúp cơ quan trợ giúp pháp lý có cái nhìn toàn diện hơn về nhu cầu thực tế của xã hội. Từ đó, hoạt động trợ giúp không còn mang tính bị động, xử lý từng vụ việc riêng lẻ mà có thể chủ động định hướng, tập trung nguồn lực vào những nhóm vấn đề phổ biến, có nguy cơ phát sinh tranh chấp cao.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy chuyển đổi số trong công tác trợ giúp pháp lý không phải là giải pháp vạn năng. Một bộ phận đối tượng cần trợ giúp pháp lý vẫn còn hạn chế về khả năng sử dụng công nghệ, không có thiết bị hoặc kỹ năng tiếp cận môi trường số. Do đó, chuyển đổi số cần được triển khai theo hướng bổ trợ cho phương thức truyền thống, chứ không thay thế hoàn toàn. Việc kết hợp linh hoạt giữa trực tiếp và trực tuyến là cách tiếp cận phù hợp để bảo đảm không bỏ sót đối tượng cần được hỗ trợ.

Ở góc độ quản lý, chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm, đạo đức và tính chuyên nghiệp của người thực hiện trợ giúp pháp lý. Khi hoạt động tư vấn, hỗ trợ diễn ra trên môi trường số, yêu cầu về bảo mật thông tin, cách thức giao tiếp, thái độ phục vụ càng trở nên quan trọng. Chất lượng trợ giúp pháp lý không chỉ thể hiện ở nội dung tư vấn mà còn ở sự tôn trọng, thấu hiểu và đồng hành cùng người dân trong quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.

Từ thực tiễn triển khai có thể thấy, chuyển đổi số nếu được áp dụng đúng hướng sẽ góp phần thay đổi căn bản cách thức tổ chức công tác trợ giúp pháp lý: từ bị động sang chủ động, từ giới hạn sang mở rộng, từ hỗ trợ đơn lẻ sang tiếp cận có hệ thống. Điều quan trọng là phải luôn giữ được bản chất nhân văn của hoạt động trợ giúp pháp lý, coi công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không làm lu mờ yếu tố con người.

Trong thời gian tới, công tác trợ giúp pháp lý cần tiếp tục được nhìn nhận trong mối quan hệ chặt chẽ với chuyển đổi số, lấy khả năng tiếp cận của người dân làm thước đo hiệu quả. Khi người yếu thế có thể dễ dàng tìm đến sự hỗ trợ pháp lý đúng lúc, đúng cách, thì chuyển đổi số mới thực sự phát huy ý nghĩa trong việc bảo đảm công bằng, tiến bộ và nhân văn trong xã hội.

SỞ TƯ PHÁP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH